Overheid raadpleegt burgers via online networks en wiki's

Gemeente Smallingerland wil burgers in een online netwerk samen een woonwijk laten ontwerpen. Boskoop laat inwoners op een wikiwebsite zelf nieuwe Wmo-voorstellen schrijven.

Inspraak 2.0
Niet langer hebben overheden alleen websites met informatie die de gebruiker kan lezen of bekijken. Vaker zetten ze de sociale en interactieve mogelijkheden van internet in. Ofwel van web 2.0: sites die draaien om de gebruikers, waarop ze zelf informatie plaatsen of  aanpassen. Een verschuiving van eenzijdig informeren, naar interactief consulteren en samenwerken.

Volgens Mark van Twist, hoogleraar publiek private samenwerking, passen deze online-projecten in een maatschappelijke trend. ‘Experimenteren door de overheid met web 2.0 toepassingen is een logische stap. Buiten het blikveld van de overheid zijn veel burgers actief op het sociale internet. Maar ook in het bedrijfsleven zijn vaker web 2.0 toepassingen te zien.'

Nieuw in repertoire
Toch pleit Van Twist ervoor om deze wiki's, online netwerken, fora en digitale ideeënbussen in perspectief te plaatsen. ‘Contact onderhouden met burgers doet de overheid via verschillende kanalen: loketten, telefoonnummers, fysieke bijeenkomsten, briefwisselingen, informatieve websites. Web 2.0 moet onderdeel worden van dat repertoire. Het is een middel dat erbij komt. Het is niet meer, maar ook niet minder dan dat en kan de andere kanalen niet vervangen.'

Een bestuurlijk walhalla zal web 2.0 dus niet veroorzaken. ‘Het zijn wel interessante pogingen, mooie experimenten. Voorwaarde daarbij vind ik het uitwisselen van ervaringen. Als overheden leren van best practices dan professionaliseert ook deze vorm van communicatie en contact met de burger.'

Internet is democratisch
Op internet ziet Niesco Dubbelboer veel kansen voor bestuurlijke vernieuwing. Ondanks dat hij nu directeur is van de PvdA, vindt hij dat ‘de politiek meer aan burgers moet overlaten'. Hij wil af van het hiërarchische model van de burger kiest een vertegenwoordiger, die kiest een bestuurder en die worden weer gecontroleerd. ‘Dat systeem moet platter en directer. Juist internet is een medium dat op zowel gelijkwaardigheid als directheid heel goed scoort.'

Dubbelboer gaat in op het project BoskoopActief.nl van de gemeente Boskoop. Op deze website leveren inwoners ideeën voor wat beter kan in de stad en schrijven ze in een wiki met elkaar aan nieuw Wmo-beleid. Dat laatste gaat volgens het principe van internetencyclopedie Wikipedia. De een schrijft een tekst, de ander corrigeert en weer een ander voegt nieuwe informatie toe. Zo komen internetgebruikers samen tot een eindtekst.

‘Ik ben een voorstander van deze aanpak. Wiki is een handig systeem om problemen te inventariseren en samen onder woorden te brengen. Het is ook geschikt voor het verwoorden van oplossingen, dus voor beleid maken. Iedere gebruiker heeft vrije toegang, gelijke invloed in het schrijfproces en toegang tot dezelfde informatie. Heel democratisch', betoogt Dubbelboer, die directeur was van stichting Agora Europa voor democratische vernieuwing.

Chagrijn en hoge verwachtingen
Terug naar de burger. Oké, steeds meer burgers kijken tv via UitzendigGemist.nl, plaatsen vakantiefoto's op Flickr, contacten elkaar via Twitter en Hyves en profileren zichzelf op LinkedIn. Maar het blijft de vraag of burgers ook online actief willen worden als het onderwerp niet meer vakantie, hobby of werk is, maar de eigen stad en openbaar bestuur.

‘Aan burgerbetrokkenheid is vaak grote naïviteit verbonden', stelt Van Twist, die ook werkzaam is voor de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur. ‘Ik kom denkbeelden tegen als: zodra we iedereen bij plannen betrekken, dan is iedereen blij. Maar er bestaat een gevaar op mobilisatie van chagrijn. Ook kunnen hoge verwachtingen gewekt worden die niet waar te maken zijn. Bovendien zijn er genoeg burgers die gewoon hun eigen leven leiden en niet door de overheid ingeschakeld willen worden. In deze verwachtingen moeten we niet te naïef zijn.'

Als een burger niet betrokken wil zijn, moet de overheid hem niet lastig vallen of dwingen. Daar kan Niesco Dubbelboer zich helemaal in vinden. Toch is het vergroten van de invloed van burgers op beleid een speerpunt in zijn loopbaan. Het democratisch principe staat bij hem voorop.

Verschillende doelstellingen
‘Als iemand wel betrokken wil zijn, dan moet diegene dat zo makkelijk mogelijk kunnen uiten. Wanneer inspraak geslaagd is? Ik ben heel pragmatisch. Als er tien ouderen binnen een wiki willen meepraten over Wmo-beleid, dan is dat ook prima. Ik vind het proces van interactie sowieso waardevol.'

Naast het democratisch proces, zijn er volgens Dubbelboer vaak nog 2 doelstellingen verbonden zijn aan (digitale) inspraaktrajecten. Zo heeft het project wijbouweneenwijk.nl van gemeente Smallingerland efficiëntie als doel. De site is gebaseerd op het idee dat veel burgers meer weten dan één deskundige. Door kennis te delen ontstaat dus kwalitatief beter beleid. Burgers mee laten schrijven aan Wmo-beleid, zoals Boskoop doet, heeft een politiek doel: het vergroten van draagvlak voor het beleid.

Ambtenaren: deskundigen of procesmanagers?
Of een project slaagt ligt ook aan de betrokken ambtenaren. Bij projecten waarin burgers invloed hebben op het maken van plannen, moeten ambtenaren de regie uit handen geven en eerst burgers aan het woord laten. Zowel Dubbelboer als Van Twist benoemen dat dit ‘voor sommige ambtenaren een mentaliteitsverandering' en ‘omslag in hun denken' vraagt.

‘Er zit een spanning op het punt van regie. Bedenkt de ambtenaar of de burger de plannen? Bij een wiki is de gemeenschap aan het woord, dus de sturing vanuit de ambtenaar zit niet op de inhoud, maar op het proces. Probleem is dat veel ambtenaren dat moeilijk vinden. De neiging bestaat om direct te roepen wat wel of niet binnen het budget of andere plannen past', aldus Dubbelboer. Daarom vindt hij dat ambtenaren bij deze inspraakprojecten ‘grote terughoudendheid moeten hebben op de inhoud, maar juist grote bemoeienis met het proces en het sturen daarvan.'

Maar Van Twist zet een kritische kanttekening bij de rol van ambtenaar als procesbegeleider. ‘Mooi als inhoud ook van buiten komt. Maar we moeten niet de illusie hebben dat de plannen uit deze processen zo maar werken en goed zijn. Er zit een dilemma. Aan de ene kant is er vaak kritiek op de inhoudsloze ambtenaar. Pleiten we ervoor dat ambtenaren meer verstand van zaken moeten hebben, deskundigheid ontwikkelen en richtinggevende visie hebben. Aan de andere kant botst dat pleidooi met een initiatief waarbij je een beroep doet op de wijsheid van de gemeenschap.'

Bijsturen, maar niet dwingend
Deze projecten vragen om ambtenaren die flexibel hun deskundigheid kunnen inzetten. Van Twist: ‘Je wilt dat een ambtenaar openstaat voor invloed van buitenaf. Belangrijk vind ik bij deze processen dat een ambtenaar wel moet voorkomen dat er compromissen worden bedacht die niets inhouden. Wat mij betreft moet de ambtenaar een inhoudelijke inbreng hebben, zonder dingen onnodig moeilijk te maken en met oog voor opties die niet de eigen voorkeur hebben. Soms is dat een subtiel evenwicht.'

Stoomcursus voor online burgerparticipatie, met tips van Niesco Dubbelboer Opzet Globaal zijn er 2 filosofieën over het opzetten van een interactief inspraakproject via internet. 1. - Begin klein een project klein. - Nodig specifiek een paar mensen uit om de site als gebruikers te testen. - Breid daarna de kring van gebruikers uit. Voordeel van deze aanpak is dat de ambtenaar de tijd heeft om te ontdekken hoe het aansturen van een interactief participatietraject werkt. 2. - De andere filosofie: ruim baan voor de burger. - Stel een project meteen open voor iedereen en roep burgers op om allemaal mee te doen, via posters, advertenties, regionale tv etc. - Denk van te voren uit hoe je de online discussies wilt sturen. Wat doe je als een bepaalde groep overactief is, als discussie verzanden, conflicten uit de hand lopen of er maar geen beslissingen genomen worden? Aanpak - Wek geen verkeerde verwachtingen. Laat deelnemers weten wat er met hun adviezen en ideeën gebeurt. - Werk in fasen. Benoem ze en baken ze af in tijd. - Breng met de gebruikers het probleem in kaart: formuleer wat het probleem is en voor wie. - Formuleer oplossingen bij de problemen. Dit hoeft niet 1 klant en klare oplossing te zijn, maar kunnen verschillende oplossingsrichtingen zijn. - Bedenk wat de status is van de uitkomsten, bijvoorbeeld een burgeradvies waarover de raad beslist. - Als je wilt dat burgers ook invloed hebben op de besluitvorming, kan de raad een peiling houden over de verschillende oplossingen. Meer over het opzetten en structureren van een wiki lees je op Ambtenaar2.0. Verder verdiepen: - Proeftuinen voor burgerparticipatie: In Actie met Burgers - Uitleg over Wiki's op You Tube