Overheid werkt aan integriteit ambtenaren

Wat doet de overheid om fraude door ambtenaren te voorkomen?
'Een heleboel. Belangrijk om te weten is dat alle overheden verplicht zijn beleid te ontwikkelen op het gebied van integriteit. Dit staat in de Ambtenarenwet. Dit beleid moet onder meer gericht zijn op het voorkomen van belangenverstrengeling, discriminatie en misbruik van bevoegdheden.'

Sinds wanneer bestaat die verplichting?
'De discussie over integriteit is aan het begin van de jaren '90 goed op gang gekomen. Er speelden toen in een aantal Zuid-Limburgse gemeenten integriteitskwesties. Hierbij ging het om belangenverstrengeling tussen de politiek en de bouwwereld. Het ministerie van BZK, verantwoordelijk voor het integriteitssysteem binnen de overheid, zei toen: er moet iets gebeuren om dit soort praktijken in de toekomst te voorkomen. Integriteit is vanaf dat moment stevig op de kaart gezet.'

Op welke manier is dat gebeurd?
'In eerste instantie door de wet- en regelgeving op dit punt in orde te maken. Ik noemde zojuist de Ambtenarenwet. Daarin is ook opgenomen dat overheden een gedragscode voor werknemers moeten opstellen. En verderop staat dat elke ambtenaar een eed of belofte moet afleggen. Je vindt er ook voorschriften over het melden, openbaar maken en verbieden van nevenactiviteiten. Daarnaast hebben overheden met BZK afgesproken om kwesties te regelen als: wanneer mag een ambtenaar een geschenk aannemen? Hoe dient een inkoop- of aanbestedingprocedure te verlopen? Dit is vastgelegd in de zogeheten basisnormen voor integriteit.'

En welke rol speelt BIOS hierbij?
'BIOS heeft als doel om het leerproces op het gebied van integriteit te bevorderen. We hebben instrumenten ontwikkeld waarmee overheden hun integriteitsbeleid vorm kunnen geven. We bieden ondersteuning op het gebied van bewustwording, implementatie, toetsing, noem maar op. Onze instrumenten zijn beschikbaar voor alle overheden.'

Wat is BIOS voor een organisatie?
'Het is een initiatief van BZK. We maken deel uit van het CAOP, het centrum voor arbeidsverhoudingen bij overheidspersoneel. Binnen het CAOP gebeurt nog meer op het gebied van integriteitsbevordering. Zo ondersteunt het CAOP organisaties bij het maken van klokkenluidersregelingen.'

Noem eens wat voorbeelden van BIOS-instrumenten.
'We hebben bijvoorbeeld Saint (Self Assesment Integriteit). Dat is een workshop waarbij medewerkers hun eigen organisatie doorlichten. Daarnaast hebben we de Integriteitskubus. Dat is een CD-rom die gebruikt kan worden bij het bespreekbaar maken van dilemma's. Nieuw is I-inzicht, een online instrument waarmee een organisatie zichzelf in tien minuten kan doorlichten. Ook hebben we onlangs een leergang voor integriteitsfunctionarissen ontwikkeld. Op onze website vind je een volledig overzicht van de instrumenten.'

Wat is het risico als overheden geen integriteitsbeleid hebben?
'Misschien gebeurt er niets. Maar overheden zijn kwetsbaar. Ze beschikken over middelen, informatie en bevoegdheden die voor veel partijen interessant zijn. Sommige mensen zullen om deze reden een voet tussen de deur willen krijgen. Er is dus altijd een risico, en de overheid is verplicht dat risico af te dekken.' 

Maar overheden hebben al zoveel op hun bordje liggen. Dan komt dit er ook nog bij.
'Dat hoor ik wel vaker. "We hebben het al zo druk. Nu moeten we nog meer beleid gaan ontwikkelen, implementeren en controleren". Het klopt dat overheden veel op hun bordje hebben liggen. Maar aandacht voor integriteit is geen luxe. Je kunt je niet afvragen: 'kan ik me dit wel permitteren?' Integriteit is een basisaspect van een overheidsorganisatie. Het draagt bij aan het vertrouwen dat burgers in de overheid hebben. Bovendien heeft de overheid een voorbeeldfunctie. Als de overheid het al niet zo nauw met de regels neemt, waarom zou de burger zich dan gedragen?'

Wat versta je eigenlijk onder het begrip integriteit?
'Letterlijk betekent het zuiver, onaangeraakt. Het is een breed begrip. Je eerste vraag ging over frauderende ambtenaren, maar integriteit heeft veel meer facetten. Het gaat om goed ambtenaarschap; zorgvuldig omgaan met publieke middelen, goed werk afleveren, correcte omgang met burgers en hun belangen. Een zuiver geweten dus.'

Welke rol speelt de werkgever hierbij?
'Een hele grote rol. Integriteitsbeleid is niet alleen een kwestie van goed ambtenaarschap, maar ook van goed werkgeverschap. Zoals gezegd opereert de overheid op een terrein dat aantrekkelijk kan zijn voor schimmige figuren. Een ambtenaar kan daardoor - ook tegen zijn wil - in lastige situaties terechtkomen. Als je duidelijke afspraken maakt, kun je voorkomen dat mensen in die situaties belanden. Met intergriteitsbeleid bescherm je kortom je werknemers.'

Hoe is volgens jou het gesteld met de integriteit bij de overheid?
'De schandalen die je de laatste tijd in het nieuws tegenkomt, stemmen niet bepaald tot gerustheid. Er mag daarom nog veel meer vaart gemaakt worden met de daadwerkelijke implementatie van integriteitsbeleid. Het maakt nog onvoldoende deel uit van de bedrijfsprocessen. In de wereld van de makelaardij hoor je wel eens dat het gaat om "locatie, locatie, locatie". Bij integriteit gaat het nu op "implementatie, implementatie, implementatie".'

Wat gaat er wel goed?
'De wet- en regelgeving is inmiddels aardig op orde. Ook de minister van BZK is goed bezig met het opzetten van een uniform registratiesysteem voor integriteitsschendingen en het introduceren van een nieuwe klokkenluidersregeling. Overheden weten BIOS steeds vaker te vinden. Onze website wordt goed bezocht. Dat zijn zaken die goed gaan. Uit onderzoek blijkt dat Nederland tot de minst corrupte landen ter wereld behoort. Dus ondanks alle negatieve verhalen, valt het vergeleken met de rest van de wereld nog mee.'

Waar is de overheid het kwetsbaarst?
'Dat is moeilijk te zegen, dat verschilt per organisatie en per situatie. Ik denk in het algemeen dat de gehele overheid momenteel kwetsbaar is. Zowel de financiële crisis als de taakstellingen leiden tot bezuinigingen, ontslagen en hoge werkdruk. Hierdoor gaan overheden prioriteiten stellen: 'kunnen we het ons wel veroorloven om tijd en geld aan integriteit te besteden?' Nogmaals, integriteit is geen luxe, maar een basisaspect van goed overheidsbestuur.'