Wie denkt de Ombudsman wel niet wie hij is?

In het jaarverslag over 2008 schrijft de Ombudsman over zijn rol:'De burger heeft er recht op behoorlijk behandeld te worden. En laten we eerlijk zijn: meestal gebeurt dat ook. (...) Maar het lukt niet altijd. En dan is het goed dat de burger die zich benadeeld of onrechtvaardig behandeld voelt, voor bescherming terecht kan bij een onafhankelijk instituut.'

Dat is een mooi streven: de burger beschermen tegen de overheid. Maar wie heeft de Ombudsman opgedragen om de waakhond uit te hangen? 

Zweedse uitvinding
Het woord ombudsman stamt uit het Zweeds, waarin het zoiets betekent als vertegenwoordiger. Een ombudsman of ombudsvrouw is onafhankelijke vertrouwenspersoon, die klachten van individuele burgers tegen de overheid, instellingen en bedrijven onderzoekt.

Na een vakantie in Zweden introduceerde programmamaker Tom Pauka het begrip ombudsman in Nederland. Hij bedacht in 1969 een televisieprogramma waarin aandacht werd besteed aan consumentenklachten. De eerste televisieombudsman was Marcel van Dam (bekend geworden door de  langslepende Exota-affaire), de laatste was Frits Bom.

Halverwege de jaren tachtig was het begrip ombudsman nationaal ingeburgerd als een instituut dat misstanden aan de kaak stelt. Ook nu nog vind je in allerlei lagen van de maatschappij ombudsmannen. Zo heb je gemeentelijke ombudsmannen, kinderombudsmannen, ombudsmannen voor onderwijsinstellingen, voor pensioenen en zelfs voor dieren.

Officieel overheidsorgaan
De bekendste en belangrijkste ombudsman is de Nationale ombudsman. In 1982 is hij begonnen met zijn werk: het controleren en corrigeren van de overheid. De kaders voor zijn werkzaamheden werden omschreven in de Wet Nationale ombudsman. Sinds 1999 is het instituut de Nationale ombudsman zelfs opgenomen in de Grondwet.

De Nationale ombudsman is hiermee een officieel overheidsorgaan. Het instituut wordt gerekend tot de zogeheten hoge colleges van staat. Dit zijn overheidsorganen, waarvan de onafhankelijkheid grondwettelijk is vastgelegd. Andere hoge colleges van staat zijn de Algemene Rekenkamer en Raad van State.

Onafhankelijk
Hoe is de onafhankelijkheid van de Nationale ombudsman gewaarborgd? Artikel 78a, eerste lid Grondwet bepaalt: ‘De Nationale ombudsman verricht op verzoek of uit eigen beweging onderzoek naar gedragingen van bestuursorganen.'

In het artikel staat ook dat de Nationale ombudsman voor een periode van zes jaar wordt benoemd door de Tweede Kamer. Een dergelijke manier van aanstellen garandeert dat de Ombudsman onafhankelijk kan functioneren. De huidige Nationale ombudsman is prof. dr. Alex Brenninkmeijer, voormalig hoogleraar staats- en bestuurskunde aan de Universiteit van Leiden.

Correctiemechanismen
De Ombudsman heeft dus de grondwettelijk verankerde opdracht om het openbaar bestuur in de gaten te houden. Hoe gaat hij hierbij te werk?

Een burger die zich benadeeld voelt door een overheidsinstantie, kan een klacht indienen. De Ombudsman kan dan besluiten om door direct tussenkomst het probleem van de burger op te lossen. Deze zogeheten interventie komt voornamelijk voor bij zaken die snel en eenvoudig op te lossen zijn, bijvoorbeeld de beantwoording van een brief. In 2008 gebeurde dit 4.120 maal.

De Ombudsman kan ook besluiten de kwestie inhoudelijk te onderzoeken en een oordeel te geven over de gang van zaken in de vorm van een openbaar rapport. In 2008 produceerde de Ombudsman 322 van deze rapporten. In 259 gevallen (80%) vond de Ombudsman de klacht gegrond.

Ook kan de Ombudsman uit eigen beweging een onderzoek starten of misstanden signaleren. Zo rapporteerde de Ombudsman in 2008 dat ministeries niet tijdig en niet duidelijk genoeg reageren op brieven van burgers. Ook het preventief aanhouden van voetbalsupporters en zoekgeraakte documenten van vreemdelingen waren onderwerpen van eigen onderzoeken.

Jaarverslag
Een bijzonder rapport is het jaarverslag. Hierin legt de Ombudsman verantwoording af, signaleert trends, en doet aanbevelingen. Onlangs publiceerde de Ombudsman het jaarverslag over 2008. Hierin maak hij zich grote zorgen over de enorme complexiteit van de overheid. De overheid bestaat steeds meer uit een keten van instanties. Tussen de ketens ziet hij onvoldoende afstemming en samenwerking. Een burger kan op deze manier gemakkelijk verloren raken in het verkokerde systeem. Burgers worden vaak van loket naar loket gestuurd, omdat geen enkel overheidsorgaan zich verantwoordelijk voelt, aldus de Ombudsman.

Bevoegdheden
Het is aan de betreffende overheidsinstelling om aan het oordeel van de ombudsman gevolgtrekkingen te verbinden. Daarin verschilt het oordeel van de Nationale ombudsman van de uitspraak van de rechter. Uitspraken van de ombudsman kunnen niet worden afgedwongen. De ombudsman moet het dus hebben van zijn gezag.